Sau khi sáp nhập, Khánh Hoà tăng thêm nhiều nguồn lực để tăng tốc phát triển kinh tế - xã hội trong đó có lĩnh vực di sản văn hóa. Các di sản văn hóa tiêu biểu như hệ thống đền tháp, lễ hội văn hoá... Gắn liền với di tích đền tháp là các bia ký và phù điêu tượng thờ, thể hiện một phong cách nghệ thuật đặc trưng của từng giai đoạn lịch sử phát triển. Đặc trưng di sản văn hóa vốn được xem là yếu tố cốt lõi tạo nên nét đăc trưng riêng biệt trong văn hóa vùng miền, và là điểm đến hấp dẫn thu hút khách du lịch. Những giá trị di sản văn hoá này, đã và đang thu hút du khách trong nước và quốc tế tìm đến khám phá và trải nghiệm, góp phần thúc đẩy du lịch Khánh Hoà phát triển. Chúng tôi xin giới thiệu đôi nét về một số bảo vật quốc gia thuộc các xã phía Nam Khánh Hòa (tỉnh Ninh Thuận cũ).
1. Phù điêu Vua Pô Rômê
Phù điệu Vua Pô Rômê được công nhận là Bảo vật Quốc gia tại Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Phù điệu Vua Pô Rômê
Phù điêu Vua Pô Rômê thuộc di tích quốc gia Pô Rômê, xã Phước Hữu. Phù điêu có hình dạng Mukhalinga đặt trên bệ Yoni- gồm 2 phần: phần thân chính (Linga) cao 117cm, rộng 90cm, dày 55cm; phần đế (Yoni) cao 30cm, rộng 125cm, dài 170cm, được điêu khắc bằng đá Sa thạch, có niên đại thế kỷ thứ XVII.
Phù điêu được tạc bán thân, trên đầu đội mũ thân trụ, được trang trí hoa văn 4 cánh, hai bên tai có đeo hoa tai. Tượng trong tư thế ngồi, 2 tay úp lên bụng, 6 cánh tay còn lại cầm dao găm, đinh ba, bông sen, chén nhỏ... Phù điêu Vua Pô Rômê có giá trị về lịch sử, văn hóa đánh dấu một giai đoạn phát triển của văn hóa Champa. Đây là phù điêu tượng còn khá nguyên vẹn, là tác phẩm nghệ thuật độc đáo, thể hiện kỹ thuật điêu khắc mang tính thẩm mỹ cao, tinh xảo, đẹp.
2. Bia Hoà Lai
Bia Hoà Lai được công nhận là Bảo vật Quốc gia tại Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Bia Hoà Lai được phát hiện vào năm 2006 thuộc di tích quốc gia đặc biệt Tháp Hoà Lai, xã Thuận Bắc. Bia có chất liệu bằng đá Sa thạch, hình chữ nhật, phần thân và phần đế, cao 108cm, rộng 60cm, dày 13cm, đế cao 25,5cm, niên đại thế kỷ thứ VIII - IX. Bia Hoà Lai được khắc trên 3 mặt cẩn trọng, gọt giũa, mặt trước gồm có 20 dòng chữ, mặt sau gồm có 15 dòng chữ. Tất cả, đều được khắc bằng chữ Sanskrit. Nội dung của văn khắc giúp hiểu biết về lịch sử vùng đất, con người và các tập quán xã hội của người Chăm ở vùng Nam Khánh Hoà. Bia Hoà Lai là tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo, là tác phẩm văn học- văn bản cổ, phản ánh đời sống kinh tế - xã hội, thể hiện giá trị nhân văn, thẩm mỹ tiêu biểu của nền văn hóa Chăm.
3. Tượng thờ Vua Pô Klong Garai
Tượng thờ Vua Pô Klong Garai được công nhận là Bảo vật Quốc gia tại Quyết định số 73/QĐ-TTg vào ngày 18/01/2024 của Thủ tướng Chính phủ.
Tượng thờ Vua Pô Klong Garai thuộc di tích quốc gia đặc biệt Tháp Pô Klong Garai, phường Đô Vinh. Tượng có chất liệu bằng đá sa thạch, gồm 2 phần: phần thân chính thờ (Linga) cao 40cm, đường kính 30cm; phần đế (Yoni) cao 24cm, rộng 94cm, dài 147cm. Tượng thờ Vua Pô Klong Garai được tạo tác trên ngẫu tượng thờ Linga- Yoni, đầu được tạo tác phù điêu bán tượng tròn nổi trên Linga, nhô ra tạo giống như đầu tượng thần Shiva trên các Mukhalinga. Tượng thờ và bệ thờ Yoni còn tương đối nguyên vẹn, có niên đại thế kỷ thứ XVI-XVII. Đây là tác phẩm điêu khắc cổ Champa chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, thể hiện hình ảnh Thần - Vua rất đặc biệt, độc đáo mang đậm phong cách đặc trưng văn hóa Champa. Cùng với đền tháp Pô Klong Garai không chỉ là một công trình kiến trúc vĩ đại mà còn là nơi diễn ra những lễ hội truyền thống quan trọng của người Chăm đặc biệt là Lễ hội Katê thu hút rất nhiều khách du lịch trong nước và quốc tế đến trải nghiệm văn hoá Chăm.
Tượng thờ Vua Pô Klong Garai
4. Bia Phước Thiện
Bia Phước Thiện được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào ngày 18/01/2024 tại Quyết định số 73/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Bia Phước Thiện được phát hiện vào năm 1992, tại xã Phước Hậu, dạng lá đề, bằng đá sa thạch, gồm 2 phần; phần đầu tấm bia thu nhỏ dần và nhọn, cao 93,2cm, rộng 44,5cm, dày 12,1cm, niên đại thế kỷ VIII. Bia Phước Thiện được khắc trên hai mặt đá, mỗi mặt có 12 dòng chữ Sanskrit. Nội dung văn khắc đề cập đến đời sống tín ngưỡng, tôn giáo của người Chăm trong việc tôn thờ các vị thần của Ấn Độ giáo như Siva, Visnu và Brahma. Hiện nay, Bia Phước Thiện đã được đưa về Bảo tàng Khánh Hoà tại cơ sở đường 16/4 phường Phan Rang để giới thiệu với khách tham quan.
Phát huy các giá trị của Bảo vật Quốc gia, Bảo tàng tỉnh Khánh Hoà đã trưng bày, giới thiệu đến với du khách, nhằm thúc đẩy phát triển du lịch cho địa phương. Những Bảo vật Quốc gia ngoài giá trị về nghệ thuật còn có giá trị khoa học để tìm hiểu về đời sống, xã hội vùng đất và con người ở Khánh Hoà qua các thời kỳ. Qua đó, góp phần nâng cao nhận thức cho nhân dân trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hoá.